ΕΑΣ Νάξου. Ένας Συνεταιρισμός, μια Ιστορία 100 χρόνων. 1926 -2026. Η πορεία μιας κοινωνίας και η εξέλιξη στον εικοστό πρώτο αιώνα.
Παραλία Αγίας Άννας Οι Ναξιώτες παραγωγοί συγκεντρώνουν την ξακουστή πατάτα για να την μεταφορτώσουν σε καΐκια μεταφοράς
1926
Εκατό χρόνια πίσω στο νησί της Νάξου
Να φανταστούμε τα χωριά τής Νάξου χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα, χωρίς νερό στα σπίτια, χωρίς αγροτικά μηχανήματα, χωρίς ολοκληρωμένο κεντρικό δίκτυο, χωρίς ασφαλτόστρωση, χωρίς λιμάνι και αεροδρόμιο. Να δούμε τους αγρότες και κτηνοτρόφους να δουλεύουν από νύχτα σε νύχτα, να σκύβουν πάνω από τη γη επτά μέρες τη βδομάδα, να παλεύουν με τη φύση, τον ήλιο, την ανομβρία, τον άνεμο, τις ασθένειες της παραγωγής.
Το αγροτικό τεφτέρι ήταν πάντα χρεωμένο.
Οι έμποροι πουλούσαν στους αγρότες τα απαραίτητα για τη ζωή και την καλλιέργειά τους σε εξοντωτικές τιμές και αγόραζαν τον καρπό του μόχθου τους όσο πιο φθηνά μπορούσαν. Ο καθένας αγρότης μεμονωμένα δεν είχε τη δύναμη να διαπραγματευτεί. Δανειζόταν με δυσβάσταχτους τόκους, ενώ ο νόμιμος τόκος εκείνη την εποχή έφθανε το 15%.
Οι οικογένειες ζούσαν δύσκολα. Έλειπαν τα χρήματα, τα μέσα, τα εργαλεία και συχνά ακόμη και οι στοιχειώδεις γεωργικές γνώσεις. Κάπου εκεί γεννήθηκε μια απλή, αλλά επαναστατική για την εποχή ιδέα:
«Μόνος μου είμαι αδύναμος. Μαζί μπορούμε να τα καταφέρουμε».
Στον έφορο κάμπο του νησιού μια οικογένεια με την βοήθεια του αλόγου τους, φυτεύουν πατάτες. Είναι η περίοδος της σποράς της Νάξου
1920 Στις Τρίποδες στη Βίβλο, ένα χωριό 8-9 χιλιόμετρα από τη χώρα, ιδρύεται ο πρώτος Γεωργικός Πιστωτικός Συνεταιρισμός του νησιού. Ακολουθούν το Γλινάδο, η Κωμιακή, το Σαγκρί, το Αγερσανί, η Απείρανθος και οι Εγγαρές.
Ο σπόρος είχε ήδη πέσει στην εύφορη ναξιώτικη γη.
7 Μαΐου του 1926, οκτώ συνεταιρισμοί αποφασίζουν να ενώσουν τη φωνή, τη δύναμη και την αγωνία τους: το Σαγκρί, το Αγερσανί, οι Τρίποδες, το Γλινάδο, οι Εγγαρές, η Απείρανθος, οι Βόθροι και η Κωμιακή.
Έτσι γεννιέται η Ένωσις των Γεωργικών Συνεταιρισμών της Επαρχίας Νάξου.
Δεν γεννιέται όμως σε μια εύκολη εποχή. Η Ελλάδα ζει τότε κάτω από το αυταρχικό καθεστώς του Θεόδωρου Πάγκαλου, που εκείνη την περίοδο συγκεντρώνει στα χέρια του τόσο την Προεδρία της Δημοκρατίας όσο και την πρωθυπουργία.
Λιμανάκι Αγίας Άννας. Στη μικρή προβλήτα του όμορφου κόλπου μεταφέρουν οι αγρότες τις πατάτες τους για να φορτωθούν στα καΐκια
Η Ένωση, όμως, δεν ήταν μια «σπορά της τύχης». Ήταν, για να θυμηθούμε τον μεγάλο Κώστα Βάρναλη,
«τέκνο της Ανάγκης κι ώριμο τέκνο της Οργής».
Ήταν η απάντηση των ανθρώπων που αρνήθηκαν να παραμείνουν μόνοι και ανυπεράσπιστοι.
Μέσα από τους συνεταιρισμούς οι αγρότες μπορούσαν πλέον να δανείζονται με καλύτερους όρους, να προμηθεύονται σπόρους, εργαλεία, ζωοτροφές και είδη πρώτης ανάγκης. Μπορούσαν να αντιμετωπίζουν τις ζημιές και, κυρίως, να διαθέτουν την παραγωγή τους σε καλύτερες, σε δικαιότερες τιμές. Η αγροτιά της Νάξου άρχισε να ανασαίνει.
Το πηγάδι με τον γάιδαρο να λειτουργεί ως κινητήρια δύναμη βγάζοντας το καθαρό νερό από βαθιά για να ποτίσει την παραγωγή της πατάτας.
Ύστερα ήρθαν τα πιο δύσκολα χρόνια.
1929, η μεγάλη παγκόσμια οικονομική κρίση χτυπά και την Ένωση. Εκείνη, όμως, δεν υποχωρεί. Το 1930 στέλνει αντιπροσωπία στην Αθήνα, αναζητώντας καλύτερους δρόμους για τη διάθεση των ναξιώτικων προϊόντων. Ο Δήμος Αθηναίων παραχωρεί χώρο στη Λαχαναγορά και οι καρποί της Νάξου αρχίζουν να βρίσκουν τη θέση τους στην πρωτεύουσα.
Και όταν φθάνει η Κατοχή, η Ένωση προσπαθεί, μέσα σε συνθήκες πείνας και στέρησης, να μείνει όρθια. Συγκεντρώνει προϊόντα και τα διαθέτει, ώστε να φτάσουν στο νησί βασικά αγαθά που έλειπαν από το αγροτικό σπίτι.
Δεν ήταν πια μόνο ένας οικονομικός οργανισμός. Ήταν στήριγμα μιας ολόκληρης κοινωνίας.
Μετά τον πόλεμο, η Νάξος αρχίζει ξανά να μπαίνει σε πιο ομαλή λειτουργία. Ιδρύεται πρατήριο της Ένωσης στην Αθήνα, δημιουργείται Ταμείο Ασφάλειας Αγροτικών Ζημιών, αγοράζονται μηχανήματα και οργανώνεται καλύτερα η πατατοπαραγωγή.
Και εδώ αξίζει μια μικρή επιστροφή ακόμη πιο πίσω στον χρόνο.
Σύμφωνα με γραπτές ιστορικές αναφορές, η πατάτα καλλιεργείται στη Νάξο από το 1791. Δηλαδή εδώ και τουλάχιστον 235 χρόνια — 37 χρόνια πριν συνδεθεί η ευρεία διάδοσή της στην Ελλάδα με τον Ιωάννη Καποδίστρια.
Ο αγρότης της Νάξου ετοιμάζει το χωράφι του οργώνοντας το για την σπορά της πατάτας.
Η πατάτα δεν είναι, λοιπόν, απλώς ένα προϊόν για τη Νάξο. Είναι μνήμη, παράδοση, ιστορία, πολιτισμός, μόχθος και ζωή.
1953 Χάρη στις προσπάθειες της Ένωσης, ιδρύεται το Σποροπαραγωγικό Κέντρο Νάξου. Η παραγωγή πατατόσπορου οργανώνεται και το νησί αποκτά έναν σημαντικό ρόλο στην αγροτική οικονομία της χώρας, γίνεται μοχλός ανάπτυξης του νησιού. Αποκούμπι του αγρότη.
Λίγο αργότερα αρχίζει να γράφεται ένα ακόμη μεγάλο κεφάλαιο.
Στο χωράφι η οικογένεια κάνει τη διαλογή της πατάτας
1955 Ξεκινά, με τη συνδρομή της Ένωσης, η παραγωγή γραβιέρας. Το 1958 οι συνεταιρισμοί Αγερσανίου και Γλινάδου δημιουργούν το τυροκομείο που θα αποτελέσει τη βάση για το πρώτο τυροκομείο της Ένωσης.
1960 Λειτουργεί το πρότυπο τυροκομείο.
1985 Η ένωση φτιάχνει μια νέα, σύγχρονη μονάδα.
1996 έρχεται μία ιστορική δικαίωση: Η Γραβιέρα Νάξου αναγνωρίζεται επίσημα ως προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης. Π.Ο.Π. Η γεύση ενός τόπου αποκτά πλέον ευρωπαϊκή ταυτότητα.
2011 είναι η σειρά της Πατάτας Νάξου να λάβει την ευρωπαϊκή πιστοποίηση Προστατευόμενης Γεωγραφικής Π.Γ.Ε. Ένδειξης. Δύο εμβληματικά προϊόντα. Δύο σύμβολα, δύο άξιοι πρεσβευτές του νησιού. Μία κοινή ρίζα η ναξιώτικη γη και οι άνθρωποί της.
2014 Η Ένωση προσαρμόζεται σε ένα νέο θεσμικό περιβάλλον και συνεχίζει τη λειτουργία της ως Αγροτική Εταιρική Σύμπραξη- Ανώνυμη Εταιρεία, χωρίς να χάνει τον συνεταιριστικό χαρακτήρα και την αποστολή της. Συνεχίζει να συγκεντρώνει, να επεξεργάζεται και να διαθέτει τα προϊόντα. Eφοδιάζει τους παραγωγούς, υλοποιεί προγράμματα, δημιουργεί υποδομές, ανοίγει δρόμους προς νέες αγορές. Και, πάνω απ’ όλα, στέκεται δίπλα στον αγρότη και τον κτηνοτρόφο της Νάξου δίπλα στη ναξιακή κοινωνία, στο νησί συνολικά, στον πολιτισμό, στην παράδοση, στην προστασία του περιβάλλοντός.
2025 Η Γραβιέρα Νάξου κατακτά ακόμη μία διεθνή διάκριση, ενώ τίθεται σε λειτουργία ένα νέο, σύγχρονο τυροκομείο ευρωπαϊκών προδιαγραφών.
Γραβιέρα Νάξου Π.Ο.Π. της Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών Νάξου
Και φθάνουμε στο σήμερα. 2026
Η ιστορία μιας ιδέας, ενός σπόρου που φυτεύτηκε από ανάγκη, ποτίστηκε με ιδρώτα και έγινε ένα δένδρο με βαθιές ρίζες και γερά κλαδιά. Ένα δένδρο που άντεξε εκατό χρόνια και αποδίδει καρπούς. Όταν οι άνθρωποι ενώνουν τις δυνάμεις τους, όταν μοιράζονται τον κόπο, την ευθύνη και την ελπίδα, καμιά δυσκολία δεν είναι ανίκητη και κανένα όνειρο δεν είναι απραγματοποίητο.
Πληροφορίες από τα αρχεία της Ε.Α.Σ. Νάξου.
Διαβάστε στο wetravel.gr Μιμή Ντενίση: Η Νάξος που αγαπώ
